Amérikidiki Ottura Mekteplerning «Yéngi Keshpiyat Musabiqisi» Pa’aliyetliri


Erkin Sidiq

2014-yili 12-ayning 19-küni

Kona yéziq nusxisi:

http://bbs.izdinix.com/thread-61336-1-1.html

PDF Nusxisi: http://www.meripet.com/PDF/20141219_edu_invention_challenge.pdf

 

Men özümning aldinqi bir qisim yazmilirida Amérika bashlan’ghuch we ottura mektep ma’aripidiki oqughuchilarning oqush aktipchanliqini qozghaydighan, hemde ularni tebi’iy-pen, téxnologiye, inzhénérliq we matématika kesiplirige qiziqturidighan bir qisim programmilarni tonushturup öttüm. Men hazirghiche tonushturghan programmilardin töwendikiler bar:

 

--Balilarni muddetlik halda dangliq jaylarni ékskursiye qilishqa apirish (field trip)

-- Mektep boyiche yilda bir qétim tebi’iy-pen projéktliri musabiqisi ötküzüsh (science fair)

-- Mektep boyiche yilda bir qétim kesip tallash pa’aliyiti élip bérish (career day)

-- Ochuq oy pa’aliyiti (open house)

 

Men téxiche tonushturmighan pa’aliyetler ichide, Amérikining toluqsiz we toluq ottura mektepliri élip baridighan «Yéngi keshpiyat musabiqisi» (invention challenge) dégen pa’aliyetmu bar bolup, men mezkur maqalide ashundaq bir pa’aliyet heqqide qisqiche chüshenche bérip ötimen. Men resmiy mezmunni bashlashtin burun, aldi bilen özüm kichik waqtimda öyde qilghan bir «radi’o qurashturush projékti» heqqide azraq sözlep ötimen, hemde resmiy mezmundin kéyin, yuqiriqidek tebi’iy-pen projéktliri musabiqisi bilen yéngi keshpiyat musabiqisining ehmiyitini xulasilep bérimen. Shundaqla maqalining eng axirida chet elde alahide netije yaratqan Uyghurlardin yene ikkisini qisqiche tonushturimen.

 

 

1. Toluqsizdiki Waqtimda Öyde Ishligen Bir «Radi’o Qurashturush Projékti»

 

«Projékt» dégen söz Uyghurchidiki «qurulush, tür» dégen sözlerge yéqin kélidighan bolup, men bu söz heqqide özümning «Mikro-bashqurush we uning ziyanliri» [1] dégen maqaliside tepsiliy chüshenche berdim.

 

Mendin hazirghiche xéli köp ukilar méning hazirqi kesipni qandaq qilip tallap qalghanliqim, hemde hazirqi xizmet ornigha qandaq érishkenlikim heqqide so’al sorap boldi. Yene xéli köp ukilar bolsa manga özliride qandaq talantlarning barliqini bilelmeywatqanliqi heqqidimu xet yézip boldi. Men toluqsizning 2-yilliqida oquwatqan waqtimda méning «Dilshat» (familisi ésimdin kötürülüp qaptu) isimlik bir sawaqdishim radi’o qurashturushni öginishke bashlidi. Bu 1972-yilliri bolup, u chaghda kishilerning öyide asasen radi’o yoq idi. Radi’osi bar kishiler u chaghda jem’iyettiki baylar hésablinatti. Men balining ikkinchisi bolup, akam mendin peqet 2 yashla chong idi. Shunga biz asasen hemme ishni bille qilattuq. Toxtimay öy ichide uni buni yasayttuq. Sawaqdishim Dilshatning radi’o yasashni öginiwatqanliqini bilgendin kéyin, men akamgha «radi’o yasashni bizmu ögineylimu?» dédim. Akam maqul boldi. Hemde bir qanche ay akam bilen ikkimiz Dilshatning keynige kirip, radi’o yasashning bir qisim asasiy bilimlirini ögenduq. U chaghda bu sahede héch qandaq Uyghurche kitab yoq bolup, biz xenchini ottura mektepke chiqqandin kéyin heptisige 2 sa’ettin ötülidighan til derside azraq ögen’gen iduq. Shuning bilen mexsus radi’ogha qiziqidighanlargha chiqirilghan bir xenche kitabni sétiwalduq. Hemde uningdiki zapchaslarning isimliri bilen radi’o tok yoli sxémisini oqushni öginiwalduq. U chaghda dadam aran 30 som etrapida ma’ash alidighan bolup, dadamning kirimi a’ilini baqidighan’gha aranla yétetti. Shunga dadam akam bilen ikkimizning bundaq «radi’o yasash projékti» gha pul chiqirip bérelmeytti. Éléktronluq zapchaslar intayin qimmet bolup, bir tal tranzistor (transistor, 三 极管) ning bahasi bir som etrapida idi. U chaghda Aqsuda hökümetning kona tömür we söngekke oxshash nersilerni sétiwalidighan jayliri bar idi. Shuning bilen bizning projéktning xirajitini hel qilish üchün akam bilen ikkimiz exlet döwilirining ichidin kona tömür, söngek we chish sopunining alyumin qépi qatarliq nersilerni térip sattuq. Yaz künliri tetil bolghanda qurulush orunlirida qara xizmetchi bolup ishliduq. Lay étishke oxshash éghir ishlarni qilip, bir kün 8 sa’et ishlisek, 80 pung pul tapattuq. Emma yuqirida dégendek bir tranzistorni bir somgha alattuq.

 

Biz radi’o tok sximésigha qarap, zörür bolghan zapchaslarni her qétim yanchuqimizgha pul kirgende bir taldin, bir taldin sétiwélip yighduq. U chaghda hazirqidek teyyar tok yoli taxtayliri (circuit boards) yoq bolghachqa, biz népiz taxtayni özimiz tépip, uni mix bilen téship, töshüklerge zapchaslarning putini tiqidighan kichik mis halqini özimiz ornitip, andin zapchaslarni sim bilen özimiz ulap, bir tal kichik yüz sopunining plastik qutisining ichige peqet birla tranzistor ishlitidighan (yeni birla kücheytküchisi bar), birla bataréye bilen ishleydighan, sözleydighan kaniyi yoq, peqet qulaqqa tiqip qoyidighan bir tal tingshighuch bilenla anglighili bolidighan radi’odin birni qurashturduq. Uni yasap, normal ishleydighan qilghuche künlep-künlep kéchiliri uxlimiduq. Alghan tranzistorlardin beziliri köyüp kétip, köp qétim uni qayta élishqa mejburi bolduq (u chaghdiki zapchaslarning süpiti anche yaxshi emes idi). Normal ishleydighan radi’odin biri pütkende akam bilen ikkimizning neqeder xushal bolup ketkenlikimizni men söz bilen ipadilep bérelmeymen. Shu chaghda hayajanlinip, közlirimdin yash chiqip ketkini hazirmu ésimde. Shuningdin kéyin akam bilen ikkimiz u radi’oni nöwetliship mektepke apirip, sawaqdashlirimizgha körsitip yürduq. Mana bu shu chaghda akam bilen ikkimiz öyde élip barghan «tebi’iy-pen projékti» idi.

 

Men toluq otturigha chiqqanda radi’o ishlirida bir az tereqqiy qilip, akam bilen ikkimiz Uyghur déhqanlarning buzulup qalghan radi’osini ongshap bérip, bir az pulmu taptuq. Men radi’ogha shu waqitta qiziqqanche, kéyin Shinjang Uniwérsitétining éléktr inzhénérliqi kespige kirdim. Uningdin kéyin Shangxey, Yaponiye we Amérikida öz kespimni dawamlashturup, eng axiri Amérikida éléktr inzhénérliq kespide doktorluq unwani élip, uningdin kéyin izchil türde éléktr inzhénérliqining bir sahesi bolghan optika saheside ishlep, uni bügün’giche dawamlashturup kéliwatimen. Méning hazirqi xizmet ornumgha érishish üchün qandaq yollarni bésip ötkenlikimni bilmekchi bolghan qérindashlar töwendiki 2-menbede bérilgen méning qisqiche terjimihalimni oqup baqsa bolidighan bolup, men bu yerde u heqte ayrim toxtalmaymen.

 

Yuqiriqidek projéktler ademning ésidin menggü chiqmaydighan bolup, akam bilen ikkimiz eyni waqitta körgen xenche kitab, sétiwalghan zapchaslar, we yasighan radi’o qatarliq nersiler we ishlar méning ésimde hazirmu nahayiti éniq bar. Ottura mekteptiki waqtida mushundaq projéktlerni qilish oqughuchilargha oqughan bilimini emeliyette ishlitish pursitini yaritip béridighanliqi hemme ademge ayan. Emma, undaq projékt oqughuchilargha élip kélidighan paydilarning ichide, yuqiriqidin nechche hesse muhim bolghan, balilar bashqa yol bilen asanliqche érishelmeydighan yene ikkisi bar. Uning biri özining qiziqishi bilen talantini bayqash. Yene biri bolsa öz-özige ishench turghuzush. Mendiki, bir adem tirishsa her qandaq ishni qilalaydighanliqi, bashqilar qilalighan ishni öziningmu qilalaydighanliqi toghrisidiki ishench mana shu chaghda turghuzulghan bolup, u ishench méning hazirghiche bolghan pütün hayatimda manga izchil türde hemrah bolup keldi. Shundaqla manga nurghun paydilarni élip keldi. Ashundaq ishenchning türtkisi we yardimi bilen, men hazirghiche özümning xizmet ornida bir qanche qétim intayin murekkep nersilerni yasap chiqishqa kökrikimni kérip otturigha chiqtim. Yasash intayin qiyin bolghan éléktronluq, optikiliq, méxanikiliq eswab we zapchaslar, hemde bir qanche intayin qiyin bolghan matématikiliq algorizm we köpligen yumshaq détal programmilirini ishlep chiqtim. Töwende men bu heqtiki bir qanche misalni sözlep bérey.

 

1997-yili men shimaliy Kaliforniyediki In’glizche «CVI Laser Corporation» dégen shirkette ishlewatqanda, biz yasap chiqmaqchi bolghan bir nechche on ming dollar qimmitidiki optika üskünisige In’glizche «Lock-in Amplifier» dep atilidighan bir éléktronluq eswab kérek bolup qaldi. Bu eswab optika bazirida bar bolup, uning her biri texminen 3000 dollargha sétilatti. Emma bazardiki eswablar birdin ayrim sanduqqa qachilan’ghan, ayrim ishlitilidighan bolghachqa, uning hejmi chong bolup, biz yasimaqchi bolghan üskünining ichige ornatqili bolmaytti. Shunga shirket bashliqi ashu éléktronluq eswabni öz aldimizgha yasap chiqish wezipisini manga tapshurdi. Shuning bilen men doktorluq unwani üchün oqughan mektipimning kutupxanisigha bérip, ashu eswab heqqidiki bir kitabni ariyet élip keldim. Hemde shuningdiki bilimlerge asasen, zapchaslarni u yer bu yerlerdin élip yighip, bir eswabni 200 dollardek pul bilen yasap chiqtim. Méning bundaq az pul xejlishimdiki seweb, éléktronluq zapchaslarni ishlep chiqiridighan shirketlerning hemmisi téléfon qilsingiz bir qanche zapchasni bikargha béridu. Uni In’glizche «sample» dep ataydighan bolup, Uyghurche «ishlitip sinap baqidighan zapchas nusxisi» dégen’ge toghra kélidu. Men yasighan u eswabni öz shirkitimizde birer ay sinaq qilip, uning ishlesh iqtidari ölchemge yétidighanliqini jezmleshtürduq.

 

«CVI» shirkiti üchün men yene bir In’glizche «White-Light Interferometer» dep atilidighan eswabtin birni yasap bergen bolup, shirket bashliqining déyishiche eyni waqitta bundaq eswabtin dunya boyiche peqet bashqa 3 orundila bar ikenduq. Méning yasighinim uning tötinchisi iken. Men bu eswabning optika, éléktronika, méxanika qisimlirining hemmisini, shundaqla «LabView» da yézilghan yumshaq détalinimu özüm ishlep chiqtim.

 

2000 – 2003-yilliri ishligen yene bir yuqiri téxnologiye shirkitide bizge uzun yolluq nurluq tala xewerlishish üskünilirige ishlitilidighan eswablarning In’glizche «Polarization Mode Dispersion, PMD» dep atilidighan bir paramétirini ölcheydighan bir eswab lazim bolup qaldi. Sirttin alsaq bu eswabning bahasi 160 ming dollar iken. Men bir az izdinip, uning ishlesh prinsipini chüshiniwalghandin kéyin, shirketke «manga 6 ay waqit béringlar, uni men özüm yasap chiqay», dédim. Shirket manga «biz 6 ay waqit saqlap turalmaymiz», dep, u eswabtin birini sirttin sétiwaldi.

 

Men hazirghiche xelq’araliq ilmiy doklat yighinigha barghanda, éléktronika téxnikisining özüm hazirghiche shughullinip baqmighan saheliridiki bir künlük derslerdin bir qanchisige qatniship baqtim. Her qétim ashu bir künlük derske qatnashqandin kéyin, mende derste sözlen’gen ashu bir eswabni menmu layihilep yasap chiqalaydighan bir xil küchlük ishench peyda bolidu. Men ashundaq derstin birni anglap qaytip kelgendin kéyin, özüm ishligen bir shirketke «Eger pokuni eswabni bizmu ishlep chiqirimiz, désenglar, uni men layihilep yasap béreleymen», dégen waqtim bar.

 

Mende hazir optika we éléktr sahesidiki özüm üchün yéngi bolghan nurghun nersilerni layihilep yasap chiqalaydighan bir xil ishench bar bolup, mendiki ashundaq öz-özümge bolghan küchlük ishench ene ashu ottura mektepte oquwatqan mezgildila turghuzulghan idi.

 

Men ottura mektepte oquwatqan waqitlar Junggoning hemme yéride «oqush esqatmaydu» dégen sho’ar teshwiq qiliniwatqan, pütün memliket xelqi bir qétimliq imtihanda aq qeghez tapshurghan bir déhqandin öginishke chaqiriliwatqan, oqutquchilar «sésiq toqquzinchi» dep hemme yerlerde küreshke tartiliwatqan waqitlar idi. Shu waqitlarda ayal mu’ellimler derske kirip, oqughuchilarning sinipta qalaymiqanchiliq peyda qilip, dersni qesten buzushi tüpeylidin, teyyarlighan dersini ötelmey, bir qanche on minuttin kéyin dersxanidin yighlap chiqip ketken ehwallar ésimde hazirmu nahayiti éniq bar. Men ene shundaq shara’itta akam bilen öyde «radi’o projékti» qilghan iduq. Aldinqi bir maqalemdimu tilgha alghinimdek, ene shu waqitlarda men sinipimizda «bilim choqum esqatidu» dégen idiyini teshwiq qilip, sawaqdashlirimdin pul yighip, yéngidin chiqqan Uyghurche kitablarni sétiwélip ekélip, siniptiki sawaqdashlirimgha tarqitip bergen idim. Hazir oylap baqsam, bir mezgil waqit ichide bizning sinipta mu’ellimning dersini diqqet bilen anglaydighan, we mu’ellim bergen tapshuruqlarni her qétim öz waqtida we toluq ishleydighan oqughuchilardin yalghuz men birla adem qalghan ikenmen. Bir yili fizika mu’ellimimiz yilliq imtihanni ochuq élip, chiqirilghan so’allarning jawabini teyyarlap ekélip bérishke 3 kün waqit berdi. Men u imtihan so’allirining hemmisini özüm ishlidim, emma siniptiki qalghan 30 dek oqughuchilarning hemmisi bizning öyge kélip, öyning hemme yérige tarqilip olturup, so’allarning jawabini méningkidin köchürdi. Shuning bilen pütün bir sinip oqughuchiliri tapshurghan qeghez opmu-oxshash bolup, mu’ellim manga 100 nomur bérip, qalghan hemme balilargha 50 tin nomur berdi.

 

Men özümni hazirqi balilar bilen sélishturup, pat-pat «hazirqi balilar némidégen bextlik-he?!» dep oylaymen. Hazirqi balilar yuqiriqidek birer tebi’iy-pen projékti qilmaqchi bolidiken, ata-anilar ularni yéqindin qollap, kétidighan chiqimining hemmisini kötürüp béridu. Méning oghlum Dilshat ottura mektepte oquwatqanda, özi bir kompyutér qurashturmaqchi boldi. U kompyutér shu waqittiki su bilen sowutulidighan eng ilghar, sür’iti nahayiti téz kompyutér bolup, uninggha 2600 dollar pul ketti. Biz deslipide hemme pulni berduq. Kéyin u yazliq tetilde ishlep, u pulning yérimini qayturup berdi. Bu 2005-yilidiki ishlar bolup, biz ashu kompyutérni taki yéqin’ghiche öyde ishlettuq. Bu hékayini men özümning «yazma söhbet xatirisi» ning 2-qismi [2] da tepsiliy bayan qilghan bolup, qiziqidighan ukilar ashu yazma söhbet xatirisini oqup baqsa bolidu.

 

k01

1-resim: Oghlum Dilshat özining yataq öyide bir kompyutér qurashturmaqta (Yazma söhbet 2-qisim, 11-so’alning jawabi).

 

k02

2-resim: Oghlum Dilshat qurashturup chiqqan kompyutérning bir körünüshi.

Qisqisi, bashlan’ghuch we ottura mektep oqughuchilirining tebi’iy-pen projéktliri intayin muhim.

 

 

2. Yéngi Keshpiyat Musabiqisi Pa’aliyiti

 

Bizning idare her yili bir qétim «Yéngi keshpiyat musabiqisi» pa’aliyiti orunlashturidighan bolup, bu yilqi pa’aliyet 2014-yili 5-Dékabir küni ötküzüldi. Bu pa’aliyetke ikki guruppa ademler qatnashturulidu. Ularning biri bizning idarining xadimliri we ularning uruq-tughqan, a’ile-tawabi’atliridin terkib tapqan bolup, bu guruppidiki kishilerge san cheklimisi qoyulmaydu. Yene bir guruppa bolsa toluqsiz we toluq ottura mektep oqughuchiliri qurghan her xil tebi’iy-pen kulubliridin teshkil tapidu. Amérikidiki bashlan’ghuch we ottura mekteplerde «matématika kulubi», «radi’o kulubi», «astronomiye kulubi» we «aptomobil kulubi» dégen’ge oxshash oqughuchilar özliri quruwalghan her xil guruppilar bar bolup, mezkur musabiqige qatnishidighanlar ene shundaq ottura mektep oqughuchilar kulubliridur. Bizning idaridiki musabiqidin burun, bizning idarining orunlashturushida Kaliforniye shtati Los An’zhélis rayoni boyiche 2 orunda «Rayonluq yéngi keshpiyat musabiqisi» ötküzülgen bolup, uninggha ottura mektep etretliridin jem’iy 80 etret qatnashturulghan. Andin ularning ichidiki eng yuqiri nomurgha érishken 20 etret bizning idaridiki musabiqige tallan’ghan.

 

k03

3-resim: Bu yil 5-Dékabir küni NASA merkizi JPL de ötküzülgen yilliq «Yéngi keshpiyat musabiqisi» pa’aliyitidin bir körünüsh.

 

Bu musabiqe üchün yasilidighan nersini bizning idare békitip béridighan bolup, bu yilqi musabiqe üchün chiqirilghan téma töwendikidin ibaret:

 

Siz bir qurulma yasaysiz. U qurulma bir bilyart topini kem dégende 5 métir ariliqqa, kem dégende 3 xil yaki uningdin köp qatnash wasitisidin paydilinip yötkeydu. Bilyart topi axirqi nuqtigha yétip barghandin kéyin, qurulmining bir qismini heriketlendüridu, shuning bilen qurulmidin yéqin etrapta turghan kishiler angliyalaydighan bir xil awaz chiqip, bu awaz toptoghra 20 sékunt waqit ötkendin kéyin toxtaydu.

 

Üch xil qatnash wasitisi töwendikilerni öz ichige élishi kérek: (1) Purzhunidin hasil bolghan heriket. (2) Tartish küchidin hasil bolghan heriket. (3) Bashqa énérgiye shekli, mesilen, shamaldurghuch, qisilghan hawa, yaki mator.

 

Bilyart topining herikiti 2 métir kenglik, kem dégende 5 métir uzunluq ichide bolushi, hemde bilyart topi yötkilish jeryanida közetküchilerge dawamliq körünüp turushi kérek.

 

k04

4-resim: Bizning idare tüzüp bergen shertlerning bir grafik arqiliq chüshendürülüshi: «Starting point» bashlinish nuqtisi, we «Ending point» bolsa toxtash nusxisi dégenni bildüridu.

 

Bu musabiqige toluqsiz we toluq ottura mektep oqughuchilirining hemmisi qatnishalaydu. Musabiqide utup chiqqanlargha JPL xadimliri we ottura mekteplerdin ibaret ikki katégoriye boyiche ayrim-ayrim halda 1-derijilik, 2-derijilik we 3-derijilik mukapat bérilidu.

 

Men mezkur maqalida bizning idaridiki pa’aliyet heqqide mushunchilik toxtilidighan bolup, bu heqte téximu köprek nersilerni bilishni isteydighan we In’glizche bilidighan tordashlar töwendiki 3-menbedin paydilansa bolidu. Maqalining axirigha men tartiwalghan bu qétimqi pa’aliyetning bir qisim körünüshlirini, bolupmu oqughuchilar yasighan qurulmilarning resimlirini chiqirip qoydum.

 

 

3. Tebi’iy-pen Projéktlirining Ehmiyiti

 

Amérikidiki shara’iti bar bolghan bashlan’ghuch we ottura mekteplerning hemmisi her yili tebi’iy-pen projékt musabiqisi, yéngi keshpiyat musabiqisi, kesip tallash küni, ochuq öy, we muhim jaylarni ékskursiye qildurush qatarliq pa’aliyetlerni orunlashturidighan bolup, bu ishqa hökümet, jem’iyet, mektep we a’ililerning hemmisi ortaq halda nahayiti ehmiyet béridu. Undaq pa’aliyetlerni hemme saheler qollaydu. Mushundaq ishlar üchün teyyarlan’ghan matériyallar nahayiti köp bolup, bu matériyallarlarning bir qismini Amérika memliketlik muhitni qoghdash idarisi [4] ge oxshash dölet organliri, bezilirini hökümet tarmiqidiki ammiwi teshkilatlar [5-6], we yene bezilirini bolsa ma’arip mutexessisliri tüzüp chiqqan. Men bügün dunya boyiche kitab sétishta 1-orunda turidighan www.amazon.com dégen tor betning kitab izdeydighan yérige «tebi’iy-pen projékt musabiqisi idiyiliri» dep kirgüzüp baqsam, jem’iy 846 netije chiqti. Töwendikisi ashu izdeshtin kéyin torning 1-bétide körün’gen 8 parche kitabning resimi.

 

k5

5-resim: www.amazon.com tor bétining 2014-yili 15-Dékabir küni tépilghan, bashlan’ghuch we ottura mektep oqughuchilirining tebi’iy-pen projékt musabiqisi üchün tewsiye qilin’ghan témilarni mezmun qilghan 8 parche In’glizche kitabning resimliri.

 

Tebi’iy-pen projékt musabiqisi Amérikidiki mekteplerde mundaq ötküzülidu: Eger bir sinipta 15 oqughuchi bar bolidiken, resmiy musabiqe ötküzülüshtin bir qanche ay burun, sinip mudiri oqughuchilargha 20 dek projékt témisi chiqirip, oqughuchilargha tarqitip béridu. Oqughuchilar u tizimlikni öyige ekélip, ata-anisi bilen meslihetliship, ashu témilarning ichidin bir téma tallaydu. Hemde kéyinki birer aydek waqit ichide yasap chiqmaqchi bolghan nersini a’ilisidikilerning yardimide yasap chiqidu. Andin mektep bir küni axshimi mektep boyiche «tebi’iy-pen projékt körgezmisi» ötküzidu. Bu körgezmige hemme oqughuchilar, ularning ata-aniliri, we uruq-tughqanliri we dostliri teklip qilinidu. Bu körgezme 2 sa’ettek waqit dawamliship, körgezme axirlashqanda, aldin teyinlep qoyulghan bir bahalash komitéti oqughuchilarning projéktlirini bahalaydu. Hemde shu asasta oqughuchilarni mukapatlap, mukapatqa érishken oqughuchilargha guwahname béridu. Bu guwahname uninggha érishken oqughuchining kéyinche yaxshiraq aliy mektepke qobul qilinish we oqush mukapat puligha érishish ishlirigha yardem qilidu.

 

Méning oghlum Dilshat bashlan’ghuchtiki waqtida bir qétim bir bataréye bilen aylinidighan éléktr matori yasighan bolup, qizim Dilnare toluqsizdiki waqtida bir qétim lazér nuridin paydilinip, köyüwatqan otqa oxshash issiqliq menbesining atmosféragha körsitidighan tesirini tebi’iy-pen projékti qilip ishligen idi. Men qizim ishlitidighan lazér nurini shirkitimdin ariyet élip ekelgen idim.

 

Her bir tebi’iy-pen projékti mundaq qedem-basquchlarni öz ichige alidu:

 

(1) Bir téma tallash

(2) Kutupxana we intérnéttin paydilinip, ashu projéktni ishleshke zörür bolghan asasiy bilimlerni toplap, bir perezni otturigha qoyush

(3) Bir tejribe layihilesh

(4) Bu projéktni qandaq élip baridighanliqi toghrisida bir doklat yézish

(5) Tejribini ishlep, uningdin bir yekün chiqirish

(6) Érishken netijisini siniptiki sawaqdashliri we oqutquchisigha bir chong taxtayda yaki éghizaki nutuq arqiliq doklat qilish

 

Amérikidiki bashlan’ghuch mektep ma’aripida yuqiriqi qedem-basquchlar mundaq 3 chong qedem-basquchqa yighinchaqlan’ghan: (1) Bir perezni otturigha qoyush. (2) Mexsus tejribe ishlep, perezning toghra-xataliqini ispatlash. (3) Bir ilmiy yekün chiqirish. Méning ikki balam ilmiy tetqiqatning bu 3 chong basquchini bashlan’ghuch mekteptila öginip bolghan idi.

 

Amérika hökümiti we Amérika xelqi bundaq pa’aliyetlerge néme üchün shunchiwala ehmiyet béridu? Men bu so’algha mezkur maqalining béshida we özümning burunqi bir qanche parche maqaliliride azraqtin jawab bérip öttüm. Oqurmenlerni bu mesile üstide téximu toluq chüshenchige ige qilish üchün, men bu yerde bashlan’ghuch we ottura mekteplerde tebi’iy-pen projékt musabiqisi ötküzüshning ehmiyitini qisqiche xulasilep bérimen. Bu yerdiki mezmunni töwendiki 7-menbege asasen teyyarlidim.

 

(1)Tebi’iy-pen projékt musabiqiside oqughuchilar öz béshidin ötküzidighan ishlar tebi’iy-penning özidin xélila köp. Eger bu pa’aliyetke qatnashqan oqughuchilar ottura mektep oqughuchiliri bolidiken, ular bir parche tetqiqat doklati yazidu. Bu doklat ular shu waqitqiche yézip baqqan eng uzun doklat bolup hésablinidu. Bu doklatni teyyarlash jeryanida oqughuchilar kompyutérni ishlitish jehettimu xéli zor derijide algha basidu. Shundaqla bundaq projéktler xéli köp matématikiliq maharetni telep qilidu. Shuning bilen bille, bir guruppa oqughuchilar bir projéktni bille ishlesh jeryanida bir qisim yéngi kishilik munasiwet iqtidarlirinimu öginiwalidu.

 

(2) Tebi’iy-pen projéktini ishlesh mudditi oqughuchilar ishleydighan bashqa tapshuruqningkidin köp uzun bolidu. Oqughuchilar bu ish arqiliq 2-3 ayliq pilan tüzüsh maharitini öginidighan bolup, bundaq maharet ularning kéyinki hayatida nahayitimu bek esqatidu.

 

(3) Bu projéktler arqiliq oqughuchilar kishilik alaqe qabiliyiti (communications skills) nimu östüridu. Kishilik alaqe qabiliyiti Uyghur diyarida anche tekitlenmeydighan bir nerse bolup, gherb elliri ösmürlerning we xizmetchilerning bu qabiliyitige intayin bek ehmiyet béridu. Bu qabiliyetning bir misali siz özingiz bilgen nersilerni bashqilargha toghra we toluq yetküzüp bérish qabiliyitidur. Tebi’iy-pen projékti ishligende, oqughuchilar téma tallash, we ziyaretchilerge körsitidighan chong taxtaydiki mezmunlarni inchikilik bilen teyyarlash we tengshesh ishlirini élip baridu. Bundaq maharetler ularning kéyinki ömride köp esqatidu.

 

(4) Tebi’iy-pen projékti oqughuchilarni köchürmikeshlik we sanliq qimmetlerni özgertiwétishke oxshash bir qisim exlaqiy mesililer üstide muzakire élip bérish pursiti bilen teminleydu. Hazirqidek intérnét dewride oqughuchilarda bir qisim saghlam kespiy exlaqlarni yétildürüsh intayin muhim.

 

(5) Men özümning yéqinqi bir qanche maqaliliride tebi’iy-pen, téxnologiye, inzhénérliq we matématikining neqeder muhimliqini tekitlep öttüm. Tebi’iy-pen projéktliride ishlitidighan asasliq bilim tebi’iy-pen bilimi bolghachqa, mushundaq pa’aliyetler arqiliq oqughuchilar özliri körüwatqan dunyaning ishliri qandaq yürüshidighanliqini téximu chongqur tonup yételeydu.

 

(6) Tebi’iy-pen projékti ishlesh bir xil aktip öginish, teshebbuskarliq bilen öginish, emeliy ishlarni öginish, we öz qollirini ishqa sélip, bir emeliy nersini yasash jeryani bolup hésablinidu. Shunglashqa u bir nahayiti ünümlük oqutush usuli bolup, mutexessisler uni tebi’iy-pen oqutushini muweppeqiyetlik élip bérishta kem bolsa bolmaydighan bir usul süpitide tewsiye qilidu. Amérikining bir memliketlik tetqiqat ornining qarishiche, tebi’iy-pen projéktigha oxshash aktip öginish usulini qollanmasliq oqughuchilarning yoshurun küchini eng yuqiri derijide jari qilduralmasliqigha élip baridu.

 

Yuqirilardin bashqa, men mezkur maqalining béshida tilgha alghinimdek, tebi’iy-pen projékti ishlesh özining qiziqishi bilen talantini bayqash, hemde öz-özige ishench turghuzush jehetlerdimu intayin paydiliq.

 

 

4. Bashlan’ghuch Mektep Oqughuchiliridin Manga Kelgen Xet

 

Men yéqinda « Amérika bashlan'ghuch mektepliridiki kesip tallash pa’aliyiti» dégen témida bir parche maqale yézip, men özüm qatnashqan bir qétimliq bashlan’ghuch mektep «kesip tallash pa’aliyiti» ni tonushturghan idim [8]. Men u chaghda 4-siniptin ikkisige, we 6-siniptin birsige kirip, özümning NASA da qilidighan ishliri toghrisida sözlep bergen idim. U siniplarning her birside 15 neper etrapida oqughuchi bar bolup, men bir qanche künning aldida manga ashu mektep ewetken bir parche lépapini tapshurup aldim. Uning ichide 7 oqughuchining rehmet xéti bar iken. Yeni, héliqi mektep biz siniplargha kirip sözlep, qaytip ketkendin kéyin, oqughuchilarni özi yaxshi körgen sözligüchilerge xet yézip rehmet éytishqa orunlashturghan bolup, manga jem’iy 7 oqughuchi xet yéziptu. Töwendikisi ashu 7 parche xetning birsi:

 

k6

6-resim: Manga bir bashlan’ghuch mektep oqughuchiliri yazghan 7 parche xetning birsi.

 

Yuqiridiki xetning terjimisi:

 

Söyümlük doktor Sidiq,