Balingizgha Toghra Köyüng

 

(1-Qisim)


Erkin Sidiq

2015-yili 1-ayning 2-küni

Kona yéziq nusxisi:

http://bbs.izdinix.com/thread-61626-1-1.html

PDF Nusxisi: http://www.meripet.com/PDF/20150102_baligha_koyush.pdf

 

Biz hemmimiz öz balimizgha köyimiz. Bezilirimiz boshraq köyimiz. Bezilirimiz bekrek köyimiz. Yene bezilirimiz bolsa heddidin ziyade qattiq köyimiz. Balisigha köyüsh yaman ish emes. Balisigha köyüsh gunah emes. Uning eksiche balisigha köymeslik gunahtur. Balisigha köyüsh insanlar bilen haywanlarning tebi’iy xaraktéri bolup, ular yaritilghandila ashundaq yaritilghan. Emma, bu yerde «baligha toghra köyüsh» mesilisi bar. Balingizgha öyingizde xuddi bir padishahqa mu’amile qilghandek mu’amile qilsingiz, yaki balingizni xuddi bir kichik padishahni baqqandek baqsingiz boluwéridu. Emma, bu yerdiki muhim gep, u jem’iyetke chiqqanda qandaq mu’amilige uchraydighanliqida. Chong bolghanda jénini qandaq baqidighanliqida. Ata-anilarning balisigha köyüshtin bashqa, yene bir muhim burchi bar. U bolsimu balisini chong bolghanda jem’iyette özige chushluq izzet, we özige chushluq hörmet bilen yashiyalaydighan qilip terbiyelesh, balisini özi tughulghandila ichige sélip qoyulghan insanliq ghururini saqlap yashaydighan qilip yétildürüsh, shundaqla balisini chong bolghanda özige bir yéterlik iqtisadiy kirimni yaritalaydighan qilip östürüsh. Yéqinqi 10-20 yil mabeynide, iqtisadning tereqqiy qilishi, shuning bilen bir qisim Uyghur a’ililirining iqtisadiy shara’itining yaxshilinishigha egiship, ularning balilarni bir qisim yaxshi pezilet bilen terbiyelishi jehette xéli zor chékinish yüz berdi. Men hazir peqet su ichmey, peqet dukanlardin sétiwalidighan ichimliknila ichidighan balilarni uchritimen. Ular «suning héchqandaq temi yoqken», deydu. Hazirqi nurghun balilar chüshte öyde etken bir xil yaxshi tamaqni yep, kechte bolsa chüshte éship qalghan tamaqni qet’iyla yégili unimaydu. Ular «Chaqchaq qiliwatamsen, men bir kündiki ikki waq tamaq üchün oxshash tamaqni yemdim?», deydu. Hazirqi bir qisim balilar qattiq ishleshning, bezide ghurgülchilikte yashashning, japagha chidashning némilikini bilmeydu. Yeni hazir bezi balilar hurun, japagha chidimaydighan, qolidin anche ish kelmeydighan, we éghir derijide israpchiliq qilidighan bolup chong boluwatidu. Bezilirining hetta nahayiti ghelite mijez-xulqliri bar. Uningdin bashqa, hazir chong boluwatqan Uyghur baliliridiki bir roshen özgirish, ularning mijezidiki «Uyghurluq» ning köp ajizlap kétishidin ibaret. Mana bular «baligha toghra köyüsh» ni bilmigen ata-anilar ishlep chiqarghan bir qisim «mehsulatlar» dur.

 

a1

1-resim: Uyghur baliliri

 

Uyghur nopusining asasliq qismi yézilarda bolup, ularning ichidiki xéli zor sandiki kishiler üchün «bala terbiyelesh» arqiliq yetmekchi bolghan meqset téxiche «balini öltürüp qoymay chong qilish» tinla ibaret. Shunglashqa gerche mezkur maqalidiki mezmunlar bizning déhqanlirimizghimu mas kelsimu, ularning mutleq köp qismi hazirche téxi bundaq hazirqi zaman bilimliridin paydilinalaydighan bir imkaniyet ichide emes. Méningche bala terbiyesi jehette hazir ular üchün eng muhim wezipe pütün xelq miqyasida kem dégende toluqsiz ottura ma’aripni heqiqiy türde emelge ashurush, hemmeylenni kem dégende toluqsiz otturini tamamlighuche oqutushtin ibaret. Peqet shuningdin kéyinla Uyghur déhqanlirining arisidimu ilmiy yosunda bala terbiyeleshtin söz achalaymiz. Men her bir qérindashlardin bu ehwalni her waqit estin chiqarmasliqini ümid qilimen.

 

Manga yéngi témilar üstide teklip we telep yollighan qérindashlar ichide bala terbiyesini tilgha alghanlar xéli köp. Shunglashqa men bu jehette köp izdendim. Hazirmu izdiniwatimen. Men bu qétim qérindashlargha melum bir dölet xelqining bala terbiyesini yaxshilishigha zor derijide tesir körsetken bir kitabning mezmunini tonushturimen. Kitabning ismi «Balingizgha toghra köyüng» bolup, u eng deslipide ashu döletning radiyosida bir mezgil léksiye qilip sözlen’gen. Uning tesiri we ünümi nahayiti yaxshi bolghandin kéyin, u léksiyeler toplinip, we retlinip, bir kitab qilip ishlen’gen. Uningdin bir mezgil waqit ötkendin kéyin u kitab In’glizchighimu terjime qilin’ghan bolup, men bu qétim ashu In’glizche kitabtin paydilandim. Oqurmenlerning hazirche zéhnini peqet maqalidiki mezmunlarghila merkezleshtürüshini qolgha keltürüsh üchün, men bu qétim aptorni maqalining eng axirida tonushturushni muwapiq kördüm.

 

Men chet ellerde nahayiti uzun yashidim. Hemde Uyghurum üchün maqale yézip bérimen, dep nurghun ishlarni meqsetlik közettim. Ashu ishlarning biri bala terbiyesidin ibaret. Shundaq bolghachqa, men Yaponlar, Yehudiylar we Amérikiliqlar balini qandaq terbiyeleydighanliqini bir az bilimen. Men bu qétim «Balingizgha toghra köyüng» dégen kitabni oqush jeryanida, uningda bayan qilin’ghan balini yaxshi terbiyelesh toghrisidiki bir qisim idiyeler men chet elde körgen we chet elde bilgen bala terbiyeleshning ilghar usulliri bilen nahayitimu mas kélidighanliqini bayqidim (Bu kitabta Amérikidek tereqqiy qilghan gherb elliride cheklen’gen, balini urushtek bezi usullarmu bar bolup, men oqurmenlerning bilip qélishi üchün ashundaq mezmunlarni qisqartiwetmidim, emma men oqurmenlerdin undaq mezmunlardin janliq paydilinishni ümid qilimen). Uningdin bashqa, men yazidighan nersilerning ichide ata-anilarning balini yaxshi terbiyelesh usulidin bashqa yene chong-apa we chong-dadilarning mes’uliyetlirimu bar. Shunglashqa men bu maqalini hazir özi layiq izdewatqan, layiq tépip toy qilish aldida turuwatqan yashlar, we baliliq bolghan, balisi xéli chong bolup qalghan, we newrilik bolghan ata-anilarning hemmisining bir qétim oqup béqishini ümid qilimen.

 

Eslidiki kitab 3 chong qisimdin teshkil tapqan bolup, her bir qisim yene köpligen kichik témilargha bölün’gen. Men kitabtiki peqet Uyghurlargha mas kélidighan mezmunlarnila alidighan bolghachqa, töwende men mezmun jehette kitabning eslidiki tertipini saqlaymen, emma kichik témilarni men özüm qoyup mangimen. Shundaqla bu maqalini torlargha bir qanche qisimgha bölüp yollaymen. Töwende yazidighinim pütünley eslidiki kitabtiki mezmunlar bolup, eger men özümning oylighanlirini qoshup qoymaqchi bolsam, uni bir «Ilawe» sheklide ayrim mezmun qilip qoshup qoyimen.

 

 

1. Layaqetlik Ata-Ana Bolush Asan Ish Emes

 

Her bir ata we her bir anining yüriki yaki qelbide oxshash bir nerse choqum bar bolidu. U bolsimu bir ortaq arzudin ibaret. Eger siz ashundaq ata yaki anilarning birsi bolidikensiz, u halda siz öz perzentingizning bir parlaq istiqbalgha érishishini ümid qilisiz. Eger siz öz perzentingizning kelgüsi anche éniq emesliki heqqide bezi alametlerni köridikensiz, meyli u chong bolsun yaki kichik bolsun, siz aldingizda téxi bir éniq yol bolmighan ashu bir mezgil waqit ichide özingizning azabini we köngülsizlikini yürikingizning chongqur yérige yoshurup turup yashaysiz.

 

Bir mukemmel dada we bir mukemmel ana bolush hergizmu bir asan ish emes. U bir kichik mes’uliyetmu emes. Bu mes’uliyet bir bala mushu dunyagha köz échish bilenla toxtap qalmaydu. Balini hemme ishlarda yölesh her bir dada we her bir anining adettiki mes’uliyiti bolup, shuninggha egiship kelgen mesile we éghirchiliqlar hergiz bir balining salamet tughulushi bilen toluq hel bolmaydu. Siz hergizmu turidighan’gha bir öy, uxlaydighan’gha bir kariwat, bashni qoyidighan’gha bir yastuq, we turmushni qamdaydighan’gha bir wasite bolsila kupaye, dep oylash bilenla cheklinip qalalmaysiz. Zörür nersilerning hemmisi mushu shu, dep oylash hergizmu toghra bolmaydu. Balingiz bir parlaq istiqbalgha érishishi üchün qandaq yashisa bolidighanliqi toghrisida bir yétekchi idiyini wujudqa keltürdingizmu-yoq, dégen mesile hemmidin muhim mesilige aylinip qalidu.

 

Dada bilen apining yürikining eng muhim bir yéride balilirining bir parlaq istiqbalgha érishelishi heqqide bir ümid bar bolidu. Bezi ata-anilar peqet bu ish üstide oylinish we tesewwur qilish bilenla cheklinip qalidu. Ular muwapiq peyt, yaxshi purset we teleyni saqlaydu. Bezi ata-anilar balisining yaxshi istiqbalgha érishishige yardem qilish, we yaxshi istiqbalgha érishishini ilgiri sürüsh eqlige ige emes bolup, ular “balamning péshanisige néme pütülgen bolsa, u shuninggha érisher” dep qarap turidu. Balini öz qismitige tashlap qoyush bilen hergizmu uning bir yaxshi istiqbaligha kapaletlik qilghili bolmaydu. Shunglashqa siz balingizni her waqit bir parlaq yolgha yétekleydighan bir chare tépishqa heqiqiy türde éhtiyajliq bolup, bu ish siz üchün intayin muhim ishlarning birige aylinidu. Bizning balimiz bizning yürikimiz. Bizning balimiz bizning rohimiz. Biz mushuning özidinla ata-ana bolghanlarning mes’uliyitining neqeder éghir ikenlikini biliwalalaymiz. Peqet ata-anilarla balisini terbiyelep we yölep, öz köngülliridiki ulughwar ümidni ishqa ashurup, shu asasta balisini özlirining yüriki bilen rohigha aylanduralaydu.

 

 

2. Burun Qilghan Yaxshiliq Kéyin Yaxshi Ünüm Béridu

 

Bezi dinning qarishiche, bir adem burun qilghan yaxshiliq bilen yamanliq uning buningdin kéyinki hayatigha tesir körsitidu. Burun körsetken bezi emeller buningdin 20 yil ötkendin kéyin andin tesir körsitishi mumkin. Bezi kishiler özliri burun qilghan ishlarni untulup qélip, “Biz burun néme ish qilghan’gha hazir mushundaq teqdirge duch kelduq?” deydu. Bezilirimiz hayatimizdiki chong ongushsizliqlargha yoluqqanda bir yerge mökünüwélip turup yighlaymiz, hemde özimizge “Biz qilghan qaysi yamanliqlar üchün biz mushundaq bir nachar ehwalgha kirip qalduq?” deymiz. Her qandaq bir adem “Méning burun qilghanlirim méning buningdin kéyinki hayatimgha héch qandaq tesir körsitelmeydu”, déyeleydu. Ular shundaq dése dewersun. Emeliyette bolsa bizning burun qilghan-etkenlirimizning küchi bizning buningdin kéyinki hayatimizni kontrol qilidu.

 

Biz burun qilghan yaxshi emeller bizning buningdin kéyin güllinishimizge yardem qilidu. Biz burun sadir qilghan yamanliqlar bolsa choqum bizni peske chöktüridu. Bu eslide biz izdewatqan “yaxshi teley” ning özi bolup, biz peqet uning eslide özimizning burunqi qilmishlirining küchi ikenlikini toghra tonup yételmeymiz.

 

Shundaq bolghachqa, eger siz balining dadisi yaki anisi bolush süpitingiz bilen balingizgha da’im we üzlüksiz halda peqet yaxshi emellernila qilip, yamanliqlardin saqlinishtin ibaret toghra yolni körsitip bersingiz, bu sizning balingizgha qaldurghan bir qimmetlik miras bolup qalidu. Shuning bilen balingiz nege barsa bu yaxshi tesirmu uning bilen bille baridu. Yeni bu “yaxshi teley” balingizgha her waqit hemrah bolidu.

 

 

3. Baligha Bolghan Köyüm Qosh Bisliq Bolidu

 

Siz bir perzentlik bolghandin kéyin, siz ulargha intayin köyisiz, hemde axiri bir perzentlik bolghanliqingizdin intayin pexirlinisiz. Hemme ata-anilar özining balisigha köyidu. Özining balisining bir dangliq adem bolushini arzu qilidu. Héch kim öz perzentige bilip turup yamanliq qilmaydu. Bu bir addiy pakit. Emma, ata-anilarning baligha bolghan köyümi bir qosh-bisliq qilichqa oxshaydu. Uning köyümi bezide paydiliq bolidu. Bezide ziyanliq bolidu. Eger ata-anining köyümi muwapiq bolidiken, u paydiliq bolidu. Eger ularning köyümi xata bolidiken, shübhisizki undaq köyüm ziyanliq bolidu. Nurghun ata-anilar balisigha köyünüsh teriqiside qilghan ishliri bilen öz balilirini weyran qiliwetken. Bundaq weyranchiliqni ular özliri bilmey turup sadir qilghan. Yeni, bezi ata-anilar özining balisigha köyüshni chékidin ashuruwétip, uni heddidin ziyade bek qoghdap, balisigha heddidin ziyade köp erkinlik bériwétip, shuning bilen axirida balisini öz-özini baqalmasliq halitige ekélip qoyghan. Bala hemme ishta ata-anisigha yölenmise bolmaydighan bolup qalghan. Bezi a’ililerde, bala némini alimen dése, némini qilimen dése, ata-anilar uninggha héch qandaq qarshiliq körsetmeyla maqul bolidu. U ata-anilar bir ishqa «yaq» dep qoysa balisining köngli yérim bolup qélishidin ensireydu. Eger ata-anilar balisining hemme ishigha mushu teriqide yol qoyidiken, bala ata-anining xojayinigha aylinidu. Ata-anilar bashqa her qandaq nersige qarighanda balisidin bekrek qorqidighan bolup qalidu. Ularda balisining natoghra söz-herikitige qarshiliq körsiteleydighan gheyret bolmaydu. Bala ata-anisining özini erkilitidighanliqinimu (humour) obdan bilidu.

 

Adette bala birer ish qilghanda ular özining arzusigha egishidu. Ular hergizmu toxtap, qilghan ishidin kélip chiqidighan aqiwet heqqide oylanmaydu. Ular birer nersini istigende, ular «u nersini élishim kérek» yaki «manga u ishni qilishqa yol qoyulushi kérek» dep oylaydu. Ular qiziq-qanliq (compulsive) we asanla achchiqi kélip qalidighan bolup qalidu. Ular özining achchiqini bir nerse chörüwétish, we yaki bir nersini chéqiwétish arqiliq namayan qilidu. Ata-ana bolsa balisining telep qilghini boyiche ish körüshke mejburi ikenlikini hés qilidu. Bala mushundaq qilip bir qétim ghelibe qazan’ghandin kéyin, u bundaq taktikini uningdin kéyin dawamliq türde tekrarlap turidu, hemde her qétim oxshash netijige érishidu.

 

Bundaq ehwalda gunah kimde? Bundaq ehwalda gunah ata-anilarda. Chünki ular baligha heddidin ziyade köp qétim yol qoyghan. Ata-anilarning undaq qilishi heqiqetenmu balisigha bolghan köyümdin kélip chiqqan. Bu yerde héch kim ata-anilarning öz perzentige bolghan muhebbitige qarshi emes. Bu yerdiki mesile baligha toghra köyüshtin ibaret.

 

 

4. Balingizgha Toghra Köyüng

 

Burunqilar deydighan mundaq bir söz bar: «Eger charwanggha köyseng, uni baghla. Eger balanggha köyseng, uning saghrisigha ur (spank)». Biz bu sözge qulaq sélishimiz we u heqte oylinip béqishimiz kérek. Öz charwilirigha bek köyüp ketken bir adem ularni qoyuwétip, ularning erkin yürüshige yol qoyidu. Shuning bilen bu charwilar bashqilarning köktatliri we bashqa nersilirini yeydu. Shuning bilen u charwilarning igisi buninggha tölem töleshke mejburi bolidu. Bundaq ishlardin saqlinish üchün, charwilarning igisi ularni qozuqlargha baghlap qoyushi kérek.

 

Bu ish balilirimiz üchünmu oxshash. Biz balimizgha köyimiz, hemde ularni jazalashqa mejburi bolimiz. Ularni jazalighanda biz ularni ölgüche urmaymiz, yaki ularni zeximlendürmeymiz. Belki, biz ularni kéler qétim oxshash xataliqni yene ötküzüshtin burun bir az oylinidighan qilimiz. Laydin teshtek yasaydighanlar bir tal tayaq bilen teshtekni nahayiti éhtiyatchanliq bilen urup, teshtekni bir chirayliq shekilge kirgüzidu. Emma ular hergizmu teshtek yérilip ketküche urmaydu. Bir balini jazalashmu mushundaq bolushi kérek.

 

Balilarni edepleshning ikki xil usuli bar. Uning biri peqet gep bilenla edeplesh, yene biri bolsa balini urush (flogging). Baligha bir nersini ögitish üchün ulargha sözlesh usulini qollinish kérek. Ulargha ögitish, hemde qayta-qayta ögitish kérek.

 

Balilarning bir tebi’iy xususiyiti, ular bir demmu jim turmaydu. Ular özlirining qiliwatqinining toghra yaki xata ikenlikini bilmeydu. Ular peqet ashu ishni qilishnila bilidu. Ular qilghan ish bezide toghra ish bolup chiqidu. Bezide bolsa xata ish bolup chiqidu. Ular qilghan ishtin biri xata ish bolsun. Eger ata-ana balini tosmaydiken, baligha agahlandurush bermeydiken, u halda bala «ashundaq ishni qilsam boluwéridiken», dep oylaydu. Eger ata-ana balini ashundaq ishni qilishtin hergizmu tosmaydiken, bala u ishni qayta-qayta qiliwérip, u bir adetke aylinip qalidu. Bala bir ishni qilishni bir adetke aylanduruwalghandin kéyin, uni özgertish intayin qiyin. Köpinche ata-anilar mushu jehette xatalishidu. Ular nurghun ishlargha «bu bir kichik ish iken, uning héch bir ziyini yoq», dep qarap, ularni ötküzüwétidu. Emeliyette ashu kichik ishlar chong weqelerge élip baridu. Eqil ishlitip estayidilliq bilen ish qilidighan adem choqum her da’im balisi qiliwatqan kichik ishlargha diqqet qilip turushi kérek. Kichik mesililerni öz waqtidila hel qilghanliq chong mesililernimu hel qilghanliq bolidu. Bu bir heqiqet. Ata-anilarning bir burchi, balisining ish-herikitini her waqit közitip turushtur. Ata-anilar balining bir xata ishni qiliwatqanliqini körgen haman, uni derhal tosushi we tüzitishi kérek.

 

Baligha gep qilghanda, gepni siliq we soghuq qanliq bilen qiling. Balingizgha hergizmu achchiqlinip turup gep qilmang. Chünki siz nahayiti achchiqingiz kelgende balingizgha gep qilsingiz, hergizmu yaxshi ünümge érishelmeysiz. Uning eksiche, undaq qilsingiz balingizmu asanla achchiqi kélidighan bolup chong bolidu. Balingizgha chongqur köyünüsh we nahayiti hésdashliq qilish teriqiside gep qilsingiz, yaxshiraq netijige érishisiz. Deslipide balingizgha némining toghra, némining xata ikenlikini éyting. Balingizgha dadisi bilen apisi yaxshi balini yaxshi körüp, nachar balini yaxshi körmeydighanliqini, eger balingiz ata-anisining yaxshi körüshini qolgha keltürmekchi bolidiken, choqum bir yaxshi bala bolushi kéreklikini éyting. Hurunluq qilmay, mushundaq geplerni qayta-qaytilap dep turung.