Balingizgha Toghra Köyüng

 

(2-Qisim)


Erkin Sidiq

2015-yili 1-ayning 16-küni

Kona yéziq nusxisi:

http://bbs.bagdax.cn/thread-27901-1-1.html

PDF Nusxisi: http://www.meripet.com/PDF/20150116_baligha_koyush2.pdf

 

5. Bala Ata-Anisini Doraydu

 

Bala terbiyeside yalghuz gepkila tayansingiz yéterlik bolmaydu. Gépingizni özingizning ish-herikiti bilen birleshtürüshingiz kérek. Hemme ata-anilar shuni toluq tonup yétishi kérekki, ata-anilar baliliri üchün bir tebi’iy ülge hésablinidu. Her bir a’ilidiki bala hemme ishlarda ata-anisidin doraydu. Eger bir bala dadisigha yéqinraq bolidiken, u dadisini bekrek doraydu. Eger bir bala anisigha yéqinraq bolidiken, u anisini bekrek doraydu. Yeni, bala ata-anisigha assimilyatsiye bolidu. Bundaq assimilyatsiye bolush jeryani köp qétim tekrarlinip, balining könglide ata-anisini ülge qilghan asasta yéngi adetler shekillinidu. Shuning bilen bala köp jehetlerde ata-anisigha oxshap qalidu. Mushundaq bolghachqa, ata-anilar balisining aldida söz we ish qilghanda alahide diqqet qilishi kérek. Yeni, sizning balingiz xuddi bir kaméragha oxshash bolup, siz qilghan her bir söz we her bir ishni özining könglidin ibaret léntigha éliwalidu. Shunga balingizning aldida hergizmu yaman xiyallarda bolmang, hemde yaman söz we yaman ishlarni qilmang. Ular peqet sizning yaxshi ishliringiznila körsun, we yaxshi sözliringiznila anglisun.

 

Ashundaq bir nishanni emelge ashurush üchün, her bir a’ilidiki ata-anilar özliri üchün bir muntizim tüzüm ornitishi, we uninggha her da’im qattiq emel qilishi kérek. U bolsimu hergizmu öz xahishi boyiche ish qilmasliq. Eger bir a’ilidiki lidérliq (yaki bashlamchiliq) ornida turidighan kishi yaxshi yashaydiken, bala uni özige ülge qilidu. Shu nerse ésingizde bolsunki, siz qilghan her bir ish balingiz üchün bir ülge bolup, u balingizning rohiy dunyasining shekillinishige tesir körsitidu.

 

 

6. Etraptikilerning Tesiri

 

Balining etrapidiki bashqa kishilerning söz-heriketlirimu balida qandaq bir rohiy haletning shekillinishige belgilik derijide tesir körsitidu. Shunglashqa ata-anilar bala yashawatqan muhit ichidiki orunlargha, kishilerge, we ishlargha alahide diqqet qilishi, balisining yaman orun, yaman adem we yaman ishlargha ariliship qélishigha yol qoymasliqi kérek.

 

Ilawe: Amérikidiki nurghun aq tenlikler balisi axshimi birer sawaqdishining öyige barmaqchi bolghanda, balisidin uning sawaqdishining öyining téléfon nomurini élip, sawaqdishining öyige téléfon qilip, sawaqdishining ata-anisidin öz öyide heqiqetenmu birer yighilishning bar-yoqluqi, u yighilishqa öydiki chonglarning nazaretchilik qilidighan-qilmaydighanliqini soraydu. Andin balisigha bérish-barmasliq toghrisida qarar chiqirip béridu. Bérishqa ruxset qilghan teqdirdimu, Ťchoqum sa’et manchidin burun qaytip kélisenť, dep belgilep béridu.

 

Balingizning yaman ishlargha ariliship qélishigha hergiz yol qoymang. Balingiz yaman ishlargha yéqin yüridiken, u ashu yaman ishlarning tesirini qobul qilidu. Eger balingiz birer yaman ishlargha yoluqidiken, u bir bala bolghanliqi üchün u ishning qanchilik yaman ikenlikini özi angqiriyalmaydu. Shunglashqa balingizgha qandaq ishlarning yaman ishlar ikenliki we qandaq ademlerning yaman ademler ikenlikini toluq we toghra chüshendürüp qoyush sizge oxshash ata-ana bolghan kishilerning mes’uliyiti. Özingiz toluq chüshenmeydighan bir nersini balingizning bayqiwélishigha yaki qobul qiliwélishigha hergizmu yol qoymang. Yaxshi nersilernimu balingizgha teltöküs chüshendürüp ménging. Ata-anilar yalghuz bala baqquchila emes. Ular hem balisining oqutquchisi. Shunga siz mushundaq burchingizni her waqit ada qilip turung.

 

 

7. Balining Teleplirini Muwapiq Bir Terep Qilish

 

Balingiz dawamliq sizdin uni-buni telep qilip turidu. Mesilen, balingiz bazarda bir sharni körse, u sizdin özige ashu sharni élip bérishni telep qilidu. Siz qandaq qilishingiz kérek? Undaq sharning héch qandaq qimmiti yoq, shunga siz u sharni élip bermeslikingiz kérek. Siz balingizgha u sharning héch bir qimmiti yoqluqini, shunga uni sétiwélish pul israpchiliqi ikenlikini chüshendürüp qoyushingiz kérek. Hergizmu qimmiti yoq nersilerni sétiwélish ishida balingizning telipige maqul bolmang. Kochilarda sétiliwatqan yeydighan nersilerning ichide pakiz emes nersilermu köp bolup, ularda baktériyeler bar. Shunglashqa mushu ehwalni balingizgha chüshendürüng. Balingizgha u nersilerni yése qorsiqi aghrip qalidighanliqini, we chishini qurt yeydighanliqini, shuning bilen uninggha okul urmisa bolmaydighanliqini, okul ursa aghriydighanliqini chüshendürüng. Bu geplerni balingizgha bir amallarni qilip chüshendürüp, balingizni héliqidek nersilerni yéyish ziyanliq ikenlikini chüshinidighan qiling. Shundaq qilsingiz balingiz undaq nersilerni ikkinchi telep qilmaydighan bolidu. Bu usulni bashqa ishlarda qollansingizmu bolidu. Melum bir ishta balingiz bilen bir ortaq chüshenche hasil qilsingiz, balingiz u ishta sizni ikkinchi aware qilmaydu. Mana bu baligha toghra mu’amile qilishning bir usuli.

 

 

8. Chong-Apa we Chong-Dadilarning Baligha Toghra Köyüshi

 

Eger a’ilidiki chonglar baligha qandaq qilghanda toghra köygenlik bolidighanliqini chüshenmeydiken, ular ata-anilargha qarighanda balini bekrek buzuwétidu. Chong-apa we chong-dadilar newrisige bek köyidu. Beziliri newrilirige öz balisidinmu bekrek köyidu. Newriler téxi kichik bolghachqa, chonglar ularni bekrek erkilitidu. Emma chékidin ashqan köyünüsh bezide chonglarning öz eqillirini toghra ishlitelmeslikke élip baridu. Ular toghra-xatani perq etmeydu, hemde balining rayigha bekrek baqidu. Ular üchün newrisi qilghan ishlarning hemmisi söyümlük, omaq we toghra tuyulidu. Ular birer seweb tépip newrisi qilghan hemme ishlargha yol qoyidu. Bala bolsa chonglarning özini nahayitimu bek yaxshi köridighanliqidin pexirlinidu. Bala héch kimdin qorqmaydu. Bala her qétim ata-anisi teripidin eyiblen’gende, derhal chonglarning qéshigha bérip, ulardin panahliq tileydu. Chonglarning qarshi élishigha we illiq mu’amilisige érishidu. Shuning bilen bala héchkim chéqilalmaydighan birsige aylinidu. Bala birer ishni xata qilip, ata-anisi teripidin eyiblense, chonglar ariliship, balining ata-anisigha Ťbala téxi kichik, u téxi héchnémini bilmeydu, ötküzgen xataliqi chong ish emes, chong bolghanda ongshilip kétiduť, deydu. Shuning bilen chonglar balini buzidu.

 

d01

1-resim: Chong-dada we bir newre

 

Chonglar baligha qanchilik köyse boluwéridu. Buni héchkim tosmaydu. Emma chonglarmu baligha toghra köyüshi kérek. Balining ata-anisigha yardemliship, balining bir yaxshi adem bolushigha küch chiqirishi kérek. Newrisining bir yaman adem bolup qélishigha sewebchi bolup qalmasliqi kérek. Undaq qilmaydiken, bala chong bolghanda, özining bir yaman adem bolup qélishigha chong-dada we chong-apilirining sewebchi bolghanliqini tonup yétidu. Chonglarning newrisini bir yaman adem qilip terbiyelishi bir xil gunahtur. Nurghun chonglar bu xil gunahni özliri bilmey turup ötküzidighan bolup, uning newrilerge keltüridighan ziyini intayin éghir bolidu.

 

Biz yashawatqan bu dunyada yaxshi ademler bar, yaman ademlermu bar. Bu xil ehwalning kélip chiqishigha köpinche ehwalda ata-anilar sewebchi bolghan. Ata-anilar balini bu dunyagha köz achquzidu, uni béqip chong qilidu, hemde uni yaki yaxshi adem qilidu, yaki yaman adem qilidu. Eger biz bir yaman ademni uchritip, uning arqa körünüshini tekshürüp köridighan bolsaq, uning her xil yaman tesirlerning ichide chong bolghanliqini bayqaymiz. Eger biz bir yaxshi ademni uchratsaq, u ademning bir yaxshi ata-ana teripidin östürülgenlikini shu waqittila bileleymiz. Her bir yémish derextin yerge chüshkende, u shu yémishni östürgen derextin anche yiraq yerge baralmaydu. Bu bir yaxshi oxshitish bolup, u insan balisi üchünmu oxshash. Bir haraqkeshning balisi chong bolghanda haraq ichidighan ademler bilen köprek arilishidighan bolidu. Bir qimarwazning balisi chong bolghanda bir qimarxanigha yéqin yerdin oy tutidu. Zinagha amraq bir erning oghli chong bolghanda xuddi dadisigha oxshash zinagha amraq bolidu. Biz hemmimiz öz hosulimizni öz a’ilimizdin yighimiz, we özimizning mirasini öz a’ilimizdin qobul qilimiz. Shunglashqa balini bir yaxshi adem qilip terbiyelesh mes’uliyiti peqet ata-anilarghila yüklen’gen bolidu.

 

 

9. Bir Dangliq Zatning Bala Terbiyesi Heqqide Éytqanliri

 

Bala terbiyesi heqqide yene bir dangliq zat éytqan muhim gepler bar bolup, u gepler yuqiridiki mezmunlar bilen zich munasiwetlik. Men eslide uni bir ayrim téma qilip yollashni pilanlap kelgen idim. Lékin, men teyyarlighan mezkur yazmamning 1-qismi torlargha yollinip bir kün bolmayla, bir qanche tor betlerdin öchürülüp ketti. Gerche men hazir tor bet bashqurghuchiliri duch kéliwatqan ehwallarni azraq chüshinip, yazidighan mezmun heqqide küchümning yétishiche éhtiyatchan boluwatqan bolsammu, yene ashundaq ehwalning kélip chiqqinidiki sewebni toluq bilip yételmidim. Uninggha sorap jawabmu alalmidim. Emma uning choqum bir heqliq sewebi barliqigha ishinimen. Hazirqi mushundaq ehwalni közde tutup, men bu dangliq erbabning geplirining munasiwetlik qisminila maqalining mushu yérige qisturup ötüp kétimen. Men oqurmenlerdin hazirche bu dangliq erbabning kimlikini sorimay turushini, hemde méni Ťu kishige hörmet qilmaptu, geplirini toluq almaptuť, démey turushini ümid qilimen. Méning undaq qilghum yoq idi. Emma yaxshi mezmunlarni oqurmenlerge yetküzüp bérish üchün, mushundaq qilishqa mejburi bolup qaldim.

 

Perzentler hayatning eng ulugh sowghisi. Hayatni eng güzel we eng tatliq qilidighan nersidin ikkisi bar. U bolsimu pul bilen perzentler bolup, yaratquchimiz hemme insanlarni mushu ikki nerse bilen mukapatlighan. Shunglashqa perzentlik bolush her bir insanning tebi’iy istiki bolup, insanlar yaritilghandila ashundaq istek ularning ichige sélip qoyulghan.

 

Balini yaxshi terbiyeleshning eng yaxshi usuli, ata-anilarning balilirigha bir yaxshi ülge bolup bérishidin ibaret. Eger siz bir ata yaki bir ana bolup, özingiz yaxshi kishilik xaraktérlerge ige bolmaydikensiz, balingizning yaxshi kishilik xaraktérlerge ige bolalishi mumkin emes. Mana bu hazirqi heqiqiy ré’alliqtur. Kishiler he désila balisining yaxshi kishilik xaraktérler bilen chong bolmaywatqanliqini her xil taratqular tarqitiwatqan yaman uchurlardin köridu. Téléwizordin köridu. Intérnéttin köridu. Jem’iyettin köridu. Emma, buzulghan a’ile, qalaymiqanlashqan a’ilining meydan’gha kélishidiki 1-chong seweb ata-anilardin ibaret. Siz gunahni bashqilargha artip qoyushtin burun, aldi bilen özingiz eynekke bir qétim obdan qarap béqing. Her bir buzulghan aile, her bir buzulghan a’ile munasiwitidiki gunahkar kishi eynekke qarawatqan ashu kishi özidur. Yeni, siz özingizdur. Eger siz qizingiz yaki oghlingiz üchün bir yaxshi ülge bolup bérelmigen bolsingiz, eger siz balingizdin kütken ghaye, ümidlerni özingiz emelge ashuralmighan bolsingiz, siz qandaq qilip u ghaye, u ümid, u idiyeler heqqidiki mes’uliyetlerni balingizgha artip qoyalaysiz?

 

Baligha ülge bolush ŤAltun qa’ideť boyiche ish qilishni telep qilidu: Bashqilardin telep qilghan ishlarni aldi bilen siz özingiz qiling (Eskertish: ŤAltun qa’ideť heqqide men özümning burunqi ikki maqaliside toxtalghan. Oqurmenlerge qulayliq bolush üchün u mezmunni men mushu maqalining axirsigha yene qisturup qoydum). Baligha ülge bolushning ikki éléménti bar. Uning birsi Ťdunyaliqť éléménti. Yene biri bolsa Ťrohiyť yaki diniy éléménti. Bu jehette nurghun tekshürüshler we tetqiqatlar élip bérilghan:

 

--Dadisi yaki apisi tamaka chékidighan a’ilide tughulup ösken balining tamaka chékidighan bolup qélish éhtimalliqi bashqilargha qarighanda köp üstün bolidu.

--Dadisi apisini uridighan öyde tughulup ösken oghul bala chong bolghanda umu xotunini urup turidighan bolup qalidu.

 

Bu ehwallarni chüshiniwélish bir yuqiri sewiyelik bilim yaki Ťrakéta ilmiť ni telep qilmaydu. Siz hazir ata-ana bolush süpitingiz bilen öyde néme ishlarni qilsingiz, balingiz chong bolghanda ashu ishlarni qilidighan bolup qalidu. Bu ré’alliq. Bu pisxologiye ilmidiki bir pakit.

 

Eger siz bir dada bolup, hazir ayalingizni xarlap yaki urup tursingiz, oghlingiz chong bolghanda umu ayalini xarlap we urup turidighan bolup qalsa, siz gunahni oghlingizdin köremsiz? Sizning qizingiz özingizge oxshash ayalini xarlap yaki urup turidighan bir erge tégishini xalamsiz? Özingizdin sorap béqing: Sizning qizingiz chong bolghanda siz ayalingizgha tutqan mu’amile bilen oxshash mu’amilige yoluqushini xalamsiz? Munasiwet a’ilide bashlinidu. Balingizni yaxshi adem qilip terbiyelep chong qilish üchün siz özingiz bir yaxshi er yaki yaxshi ayal bolushingiz kérek. Balingizni edeplik we bashqilargha hörmet qilidighan qilip béqip chong qilish üchün siz özingiz edeplik bolushingiz, we bashqilargha hörmet qilishingiz kérek.