Yalghanchiliqqa Ait 12 Heqiqet


Erkin Sidiq

2014-yili 12-ayning 26-küni

Kona yéziq nusxisi:

http://bbs.izdinix.com/thread-61490-1-1.html

PDF Nusxisi: http://www.meripet.com/PDF/20141226_yalghanchiliq.pdf

 

Amérikida Maykul Joséfson (Michael Josephson) isimlik bir exlaq mutexessisi bar. Uning «Joséfson Exlaq Instituti» dep atilidighan bir shirkiti bar bolup, u qilghan muhim ishlarning biri «Exlaq muhim» (Character Counts) dégen projékttin ibaret. U nurghun chong sorunlarda alahide teklip qilin’ghan mutexessis süpitide nutuq sözligen, hemde hökümet, shirket-karxana, ma’arip, tenterbiye, saqchi idariliri, axbarat orunliri, qanun, we herbiy orunlarning emeldarliri bolup jem’iy 100000 din artuq kishige meslihetchilik xizmiti qilip bergen. U Los An’zhélis rayonining «KNX-1070» dégen radi’osida «Exlaq muhim» dégen témida obzor sözligili 15 yildek bolghan bolup, menmu uning xéli köp obzorlirini anglighan, hemde uni shu arqiliq tonughan. U hazirghiche exlaq mesilirige a’it kitablardinmu xéli köp kitab chiqarghan bolup, töwendiki 2-resimde men uning 8 parche kitabining resimini körsitip qoydum. Méning undaq qilishtiki meqsitim, oqurmenlerge «Amérikida exlaq heqqide mundaq kitablarmu bar iken», dégenni bildürüp qoyushtur. Elwette bu peqet birla aptorning kitabliri bolup, buningdin exlaqni téma qilghan In’glizche kitablarning neqeder köplükini tesewwur qilish qiyin emes.

 

a1

1-resim: Maykul Joséfsonning resimi

 

a2

2-resim: Maykul Joséfson chiqarghan 8 parche kitabning resimi. Men bu kitablarni www.amazon.com dégen tor bettin taptim.

 

Yuqiridiki kitablarning mawzusining Uyghurchisi töwendikilerge yéqin kélidu:

 

(1) Ammiwi xizmet exlaqining besh prinsipi

(2) Salametlikte yaxshiraq bolush üchün aldi bilen késel bolushning hajiti yoq

(3) Exlaqiy qarar élish heqqide

(4) Yaxshi künler téxi aldingizda

(5) Ata-anilarning on nechche yashliq balisida yaxshi exlaq yétildürüshi

(6) Yaxshi exlaqning küchi

(7) Her xil türlerge pul ajritish we her xil türlerge pul élishtiki exlaq: Saxawetni yaxshilash

(8) Amérika mektepliridiki exlaqiy qimmet, exlaqiy pozitsiye we exlaqiy ipadiler

 

Men Maykul teyyarlighan yéngi nersiler manga élxet arqiliq aptomatik halda kélidighan qilip tizimlitip qoyghan idim, bir qanche künning aldida uningdin «Yalghanchiliqqa a’it 12 heqiqet» dégen bir tam gézitining tékisti keldi [1]. Men uni nahayiti yaxshi kördüm. Shuning bilen uning mezmunini Uyghur yashlargha tonushturup qoyush meqsitide mezkur yazmini teyyarlidim.

 

 

1. Yalghanchiliqqa A’it 12 Heqiqet

 

Maykul teyyarlighan «Yalghanchiliqqa a’it 12 heqiqet» dégen tam géziti töwendiki 3-resimde körsitildi. Men uni Uyghurchigha töwendikidek terjime qildim:

 

(1) Rastchilliq her qétim payda élip kelmesliki mumkin, emma yalghanchiliq her qétim ziyan élip kélidu.

(2) Bir ademge bolghan ishench tashlarni bir-birining üstige qoyup qopurulghan munar bolup, yalghanchiliq ashu tashlarni eng astidin bashlap sughurup élip kétidu.

(3) Mexpiylik sizni qoghdap qalalmaydu; pash bolup qalghan yalghanchiliq bolsa bir teyyar bolghan minagha oxshaydu.

(4) Yalghanchiliq özini qoghdash üchün yéngi yalghanchiliqlardin teshkil tapqan qoghdighuchilarni tughidu.

(5) Yalghanchiliq ashu yalghanchiliqni qilghan adem bilen ashu yalghanchiliqning obyékti bolghan ademge öz-ara qet’iy oxshashmaydighan shekilde körünidu.

(6) Bir yalghanchiliqqa seweb tépip bérish, uni aqlash, yaki uni kichiklitish üchün élip bérilghan ishlar peqet kishilerning ashu yalghanchigha bolghan ishenmeslikni téximu kücheytidu.

(7) Eger birsi bizge yalghan sözlise, biz «Bu adem burun manga yene qandaq yalghanchiliqlarni qilghan bolghiytti?» dep oylaymiz.

(8) Birla yalghanchiliq sizni bir «yalghanchi» qilip qoyidu, yaki sizni ashu yalghanchiliq qilghan kishige ishenmes qilip qoyidu.

(9) Yalghanchiliq qilip qoyup uning üchün epu sorisingiz, uning azraq paydisi bolidu, emma u epu sorash yarini saqaytalmaydu.

10. Yérim rastchilliq yaki süküt qilip turush bilen yalghanchiliqlarni niqabliyalmaysiz; yalghanchiliq dégen yenila bir yalghanchiliq.

11. Yalghanchiliq yalghuz saxtipezlikla emes; u yene hörmetsizlik.

12. Siz bashqa bir yalghanchigha yalghanchiliq qilsingiz, siz yenila bir yalghanchi bolup turuwérisiz.

 

a3

3-resim: Maykul teyyarlighan «Yalghanchiliqqa a’it 12 heqiqet» dégen tam géziti.

 

 

2. Ishenchning Muhimliqi

 

Méning bilishimche Uyghurchida öz-özige bolghan ishench, özining ghayisige bolghan ishenchi, we özining iradisige bolghan ishechisi bilen özining bir dostigha bolghan ishenchi we u dostining özige bolghan ishenchi qatarliqlarning hemmisige «ishench» dégen birla söz ishlitilidu. Lékin, In’glizchida undaq emes. In’glizchida bir ademning aldinqi 3 nersige bolghan ishenchi «confidence» dep atilidu. Axirqi ikki nersige bolghan ishench bolsa «trust» dep atilidu. Yeni, «trust» dégen söz «ishinishke bolidighanliqi» ni ipadileydighan bolup, u asasen ademlerge ishlitilidu. Mezkur téma kishilerning rastchilliqi bilen yalghanchiliqi heqqide bolup, yuqiridiki ikkinchi kichik temidiki «ishench» dégen söz «öz-özige bolghan ishench» tiki söz bolmastin, belki «ishinishke bolidighanliqi» ni ipadileydighan «ishench» tur. In’glizchida bir ademning rastchilliqi, uning gépide turidighanliqi, we uninggha ishinishke bolidighanliqi toghrisidiki süpetlirini birleshtürüp ipadileydighan yene bir söz bar. U bolsimu «credibility» dégen söz bolup, men dawamliq bu sözge mas kélidighan Uyghurche sözni tépishta qiynilimen. Hazirmu shundaq boluwatimen. Yeni In’glizchida «trust, credibility» dégen sözni birla waqitta birla kishige ishletse boluwéridu. Uni Uyghurchida néme deymiz? Bu yerde «trust» dégen söz «ishinishke bolidighanliqi» ni körsitidu, «credibility» bolsa «bu ademning uzun muddetlik waqit ichide ispatlap bolghan ishinishke bolidighanliqi, gépide turidighanliqi, we rastchilliqi heqqidiki nami» dégenlerge wekillik qilidu. Töwende men «credibility» dégen sözni Uyghurche «rastchilliq nami» dep alimen.

 

Maykul yuqiridiki «Yalghanchiliqqa a’it 12 heqiqet» ni yézip chiqish bilen bille, 2014-yili 3-Dékabir küni kishiler otturisidiki ishenchning muhimliqi heqqide bir parche qisqa yazma élan qildi. Men töwende ashu yazmining mezmunini tonushturimen.

 

Rastchilliq her qétim payda élip kelmesliki mumkin, emma yalghanchiliq her qétim ziyan élip kélidu.

 

Inawet, ishinishke bolidighanliqi we rastchilliq nami bir teshkilat yoqitip qoysa qet’iy bolmaydighan intayin muhim bayliq bolup, ulardin ayrilip qélishning eng ishenchlik usuli yalghanchiliq qilishtin ibaret.

 

Ilawe: Bu yerde In’glizche «organization» dégen söz ishlitilgen bolup, uning Uyghurchidiki uttur menisi «teshkilat» tin ibaret. Emma In’glizchida idare, mektep, shirket, karxana, her xil teshkilatlar we hökümet orunliri qatarliq nersilerning hemmisining ortaq nami üchün «teshkilat» dégen söz ishlitilidu.

 

Bashqilarning özige bolghan ishenchini turghuzush xuddi tashlarni bir-birining üstige qoyup, bir munar yasighan’gha oxshaydu. Emma bu munar qanche égiz we qanchilik puxta körünsun, eger siz uning eng astidiki bir dane tashni éliwetsingiz, bu munar choqum orulup chüshidu. Yalghanchiliq keltürüp chiqiridighan aqiwetmu shuninggha oxshash. U kishilerning sizge bolghan ishenchisining asasini yoq qiliwétidu.

 

Yalghanchiliq qisqa muddet ichide bizni bezi paydiliq shara’it bilen teminleydu, hemde pash bolup qalmighan yalghanchiliq bizge bezi qisqa-muddetlik paydilarnimu élip kéleleydu. Emma yalghanchiliqni menggü mexpiy saqlap qalghili bolmaydu. Pash bolup qalmighan her bir yalghanchiliq, meyli u qanchilik kichik bolsun, kishilerning özingizge bolghan ishenchini weyran qiliwételeydighan bir minagha oxshaydu.

 

Yalghanchiliq özini qoghdash üchün bashqa yéngi yalghanchiliqlarni wujudqa keltüridu. En’gliyening dunyagha dangliq bash ministiri Winston Chérchil (Winston Churchill, 1874 – 1965) mundaq dégen idi: Her bir yalghanchiliq özini qoghdash üchün yalghanchiliqtin terkib tapqan bir qoghdighuchigha éhtiyajliq bolidu. Yaxshi niyet bilen wujudqa kelgen yalghanchiliqlarni biz «aq yalghanchiliqlar» (white lies) dep ataymiz. Ashundaq aq yalghanchiliqtin birsi pash bolup qalghan haman, bizning inawitimiz tökülidu. Yalghanchiliq qilghan kishining ashu yalghanchiliqqa bolghan qarishi yalghanchiliq qilin’ghan kishining qarishigha zadila oxshimaydu. «Men üchün paydiliq, dep qarighan waqtingizda siz manga yalghanchiliq qiliwéring» deydighan kishilerdin qanchisi bar?

 

Biz özimizning qobul qilishi asanraq bolsun üchün özimizning yalghanchiliqigha bahane tapsaq, özimizning yalghanchiliqini aqlisaq, yaki özimizning yalghanchiliqini kichikleshtürsek boluwéridu. Emma ashundaq özimizning yalghanchiliqini qoghdaydighan ish-heriketler yarimizni éghirlashturidu, hemde bashqilarning özimizge ishenmeslikini chongqurlashturidu. Siz bir «yalghanchi» dep atilip qélishtin burun yalghanchiliqtin qanchini qilalaysiz? Siz bashqa bir ademge ishenmes bolup qélishtin burun uning qanche qétimliq yalghanchiliqini qobul qilalaysiz? Biz bashqa bir ademning özimizge yalghanchiliq qilghanliqini bayqighan haman, biz uning bilen burun qilishqan paranglarni eslep, «U burun manga yene qandaq yalghan geplerni qilghan bolghiytti?» dep oylaymiz. Siz bashqa bir yalghanchigha yalghanchiliq qilip, özingiz bir «yalghanchi» bolup qélishtin saqlinalamsiz?

 

Biz sadir qilghan yalghanchiliqimizgha bashqilardin epu sorishimiz, özimizni kechürüwétishni ötünüshimiz, hemde ikkinchi yalghan sözlimeydighanliqimiz toghruluq uninggha wede bérishimiz mumkin. Emma biz bu arqiliq özimizning burunqi yalghanchiliqi keltürüp chiqarghan tartuqni özgertelmeymiz, yaki bolmisa peyda qilghan yarini toluq saqaytalmaymiz.

 

Biz yérim rastchilliq qilish yaki pütünley yoshurush arqiliq özimizning yalghanchiliqini niqablashqa urunushimiz mumkin. Ashundaq qiliqimizni teswirlesh üchün biz gollash, sheklini özgertish, xata ipadilep qoyush, we yasalmiliq qilish dégendek sözlerni ishlitishimiz mumkin. Emma bizning qandaq sözni ishlitishimiz muhim emes. Uning tüp yiltizidin qarighanda, yalghanchiliq meqsetlik halda semimiyetsizlik qilish, we bir ademni rast emes bir nersige qesten ishendürüshtin ibaret bolidu. Shunglashqa u yalghuz semimiyetsizlikla emes, belki edepsizlik yaki hörmetsizlikmu bolup hésablinidu.

 

Maykulning qisqa yazmisining mezmuni mushu yerde axirlashti.

 

 

3. Rastchilliq we Yalghanchiliq Heqqidiki Diniy Qarashlar

 

Yasir Qazi özining «Muhemmed Peyghembirimizning Terjimihali» (Seerah of Prophet Muhammad) dégen aliy mektep léksiyisining 86- we 87-qisimlirida «Tebuk Urushi» (Battle of Tabouk) ni sözlidi. Bu urush 630-yili Öktebir éyida Muhemmed Eleyhissalamning yétekchilikide Erebistanning gherbiy-shimaliy qismigha jaylashqan «Tebuk» dégen jayda Wizantiye (Byzantine) armiyisige qarshi élip bérilghan bolup, uninggha 30000 Musulmanlar qatnishidu [3]. Yasir Qazining déyishiche Qur’andiki süre Tewbe (9-süre) asasen ashu urush üchün wehiy qilin’ghan iken. Ashu ikki léksiyidin kéyin, yeni 88-léksiyide, Yasir Qazi Kab Malik (Ka'b b. Malik) hedisini sözlep, uningdin köpligen hékmetler (benefit) ni xulasileydu [4]. Men töwendiki qisqa mezmunni Yasir Qazining ashu 88-léksiyisidiki sözlirige asasen teyyarlidim.

 

Kab Malik hékayisidiki eng muhim mezmun rastchilliqning muhimliqidin ibaret bolup, bu nuqtini toluq chüshendürüsh kem dégende bir xutbe léksiyisini telep qilidu. Hedis Buxarida xatirilinishiche, Muhemmed peyghembirimiz sahabilerge mundaq dégen: Men silerni hemme waqitta rast gep qilishqa buyruymen. Chünki, heqiqetni sözlesh teqwadarliqqa wekillik qilidighan süpet (diety) bolup, bu süpet ademni jennetke bashlaydu. Hemde bir adem izchil türde heqiqetni sözleshni dawamlashtursa, we angliq halda heqiqetni sözlise, Allah eng axirida uni «Siddiq» dep tizimlaydu (And a man continues to speak the truth, consciously speaks the truth, until the Allah writes him as a Siddiq). «Siddiq» déginimiz rastchillar érisheleydighan eng üstün salahiyettur. Men silerni yalghan gep qilmasliqqa agahlandurimen. Chünki, yalghanchiliq rezillik (fujur) gha élip baridu. Andin rezillik ademni jehennemge bashlaydu. Démek, peyghembirimiz rastchilliqni biwasite jennetke baghlaydu, hemde yalghanchiliqni biwasite dozaxqa baghlaydu.

 

Ilawe: Méning chüshinishimche In’glizche we Erebchide «Siddiq» dep yézilidighan söz bilen Uyghurche «Sidiq» dep yézilidighan söz oxshash bir söz iken. Men taki yéqin’ghiche Uyghur isimlirigha ishlitilidighan «Sidiq» dégen sözning menisini bilmeyttim. Yasir Qazi léksiyilirini anglighandin kéyin uning menisini bildim. U Islamda bir qisim kishilerge bérilgen bir shereplik nam bolup, uning menisi «rastchil» iken. Bu nam ayallargha ishlitilgende «Siddiqah» dep yézilidiken. Bu isimni Muhemmed Eleyhissalammu bezi kishilerge shereplik nam süpitide bergen iken [5]. Ashu kishilerning biri tunji qétim xelipe bolghan hezriti Ebu Bekridur. Bu sözni Uyghurlardin bashqa milletlermu kishilerning ismi üchün ishlitemdu-yoq, men uni yaxshi bilmeydikenmen. Torlarni izdepmu bu heqte birer yaxshi uchur tapalmidim. Emma Uyghurlar isim qilip ishlitidighan ishlarning köp ikenlikini hemmimiz bilimiz. Mesilen, méning dadamning ismi Sidiq Memet bolup, méning Aqsu 1-otturidiki sinip mudirimning ismi Memet Sidiq (bu mu’ellim hazirmu hayat; Allah uning ömrini uzun qilghay).

 

Muhemmed Eleyhissalam rastchilliq jehettimu pütün insanlarning eng yaxshi ülgisi